آسیب‌شناسی توسعه دیجیتال و زوال تکثر فرهنگی: واکاوی پادآرمان‌شهری سریال آینه سیاه در پرتو روان‌سیاست بیونگ‌چول هان
محورهای موضوعی :
محمدمعین جباری
1
*
,
علیرضا صیاد
2
1 - دانش آموخته-کارشناسی ارشد –دانشکده سینما تئاتر-دانشگاه هنر ایران
2 - عضو هیات علمی استادیار- دانشکده سینما تئاتر- دانشگاه هنر ایران
کلید واژه: توسعه فرهنگی, بیونگ‌چول هان, آینه سیاه, جامعه شفافیت, روان‌سیاست, سوژه دستاورد, توسعه اجتماعی.,
چکیده مقاله :
این مقاله با هدف بررسی پیامدهای فرهنگی و اجتماعی توسعه شتابان فناوری‌های دیجیتال، به واکاوی سریال آینه سیاه بر اساس منظومه فکری بیونگ‌چول هان می‌پردازد. پرسش اصلی پژوهش این است که چگونه «جامعه شفافیت» و منطقِ روان‌سیاسی نئولیبرالیسم، زیرساخت‌های توسعه فرهنگی اصیل را با چالش مواجه کرده و منجر به «طرد دیگری» شده‌اند. با تحلیل اپیزودهای برگزیده‌ای همچون «سقوط آزاد» و «تمام تاریخچه تو»، این نوشتار استدلال می‌کند که فرآیند دیجیتالی‌شدن زندگی روزمره، منجر به ظهور «سوژه دستاورد» شده است؛ انسانی که در توهمی از آزادی، به خوداستثمارگری پرداخته و پیوندهای اجتماعی پایدار را فدای کارایی و رتبه‌بندی‌های کمی می‌سازد. یافته‌های پژوهش نشان می‌دهد که توسعه فنی در غیابِ تاملات اخلاقی و فرهنگی، به «خشونت مثبت» منجر شده است؛ وضعیتی که در آن با از میان رفتن مرز میان حریم خصوصی و عمومی، «منفیت» و تفاوت‌های فرهنگی جای خود را به «زیبایی‌شناسی امر صاف» و یکسان‌سازی توده‌ای داده‌اند. در این چهارچوب، سریال آینه سیاه نه به عنوان یک اثر صرفاً علمی-تخیلی، بلکه به مثابه هشداری جامعه‌شناختی در خصوص بحرانِ «فرسودگی روانی» و زوال امر اجتماعی تحلیل می‌شود. مقاله در نهایت نتیجه می‌گیرد که توسعه فرهنگی پایدار در عصر دیجیتال، مستلزم بازنگری در مفهوم شفافیت و بازپس‌گیری حقِ پنهان‌ماندگی و رازآلودگی در برابر سیطره الگوریتم‌هاست تا امکان بازیابی تجربه‌های اصیل انسانی و پذیرش «دیگری» فراهم گردد.
This article aims to investigate the cultural and social implications of rapid digital development by analyzing the series Black Mirror through the philosophical framework of Byung-Chul Han. The central inquiry focuses on how the “Transparency Society” and the logic of neoliberal psychopolitics challenge the foundations of authentic cultural development and lead to the “Erosion of the Other.” By examining selected episodes such as “Nosedive” and “The Entire History of You,” this study argues that the digitalization of everyday life has given rise to the “Achievement Subject”—individuals who, under an illusion of freedom, engage in self-exploitation and sacrifice stable social bonds for efficiency and quantitative ratings. The findings reveal that technological development, in the absence of ethical and cultural reflection, has resulted in “Positive Violence.” In this state, as the boundary between private and public spheres dissolves, “negativity” and cultural differences are replaced by the “Aesthetics of the Smooth” and mass homogenization. Within this context, Black Mirror is analyzed not merely as a science-fiction work, but as a sociological warning regarding the crisis of “psychic exhaustion” and the decay of the social fabric. The article concludes that sustainable cultural development in the digital age necessitates a re-evaluation of the concept of transparency and the reclaiming of the right to secrecy and mystery against algorithmic dominance, thereby enabling the restoration of authentic human experiences and the acceptance of “the Other.”
منابع
- فوکو، میشل. (۱۳۸۰). مراقبت و تنبیه: زایش زندان (ن. سرخوش و ا. جهاندیده، مترجمان). تهران: نشر نی.
- رجبی، محسن و نصراللهی، محمدصادق.(1402). پیامد شناسی فرهنگی توسعه هوش مصنوعی در رسانه های اجتماعی در ایران، فصلنامه تحقیقات فرهنگی ایران، دوره 16، شماره 2، تهران
- طاهری، محمدحسین.(1404). تاثیر الگوریتم های هوش مصنوعی بر شکل گیری هویت مجازی در شبکه های اجتماعی،پنجمین کنفرانس بین المللی پژوهش های مدیریت، تعلیم و تربیت در آموزش و پرورش، تهران
- Crawford, K. (2021). Atlas of AI: Power, Politics, and the Planetary Costs of Artificial Intelligence. Yale University Press.
- Deleuze, G. (1992). Postscript on the Societies of Control. October, 59, 3-7.
- Han, B.-C. (2015a). The Burnout Society. Stanford University Press.
- Han, B.-C. (2024). The crisis of narration (D. Steuer, Trans.). Polity Press.
- Han, B.-C. (2015b). The Transparency Society. Stanford University Press.
- Han, B.-C. (2018a). Topology of violence. (A. DeNolf, Trans.). MIT Press.
- Han, B.-C. (2017). Psychopolitics: Neoliberalism and New Technologies of Power. Verso Books.
- Han, B.-C. (2018b). Saving Beauty (D. Steuer, Trans.). Polity.
- Rosen, C. (2020). The Extinction of Experience: Being Human in a Disembodied World. W. W. Norton & Company.
- Shamayleh, G. (2025). Pawsitive vibes: The science behind cute animal content. ESSEC Knowledge. Retrieved from https://knowledge.essec.edu/en/podcasts/pawsitive-vibes-science-behind-cute-animal-content.html
- Srnicek, N. (2017). Platform Capitalism. Polity Press.
- Williams, J. (2018). Stand Out of Our Light: Freedom and Resistance in the Attention Economy. Cambridge University Press.
- Zuboff, S. (2019). The Age of Surveillance Capitalism: The Fight for a Human Future at the New Frontier of Power. PublicAffairs