بررسی رابطه متقابل بین تولیدات صنعت مس و شاخص های کلان اقتصادی(رویکرد سیستم معادلات همزمان)
محورهای موضوعی : اقتصادیحسین نوری 1 , علی سلمان پور زنوز 2 * , سیما اسکندری سبزی 3 , مهدی مرادی 4
1 - گروه اقتصاد، واحد میانه، دانشگاه آزاد اسلامی، میانه، ایران.
2 - استادیار ، گروه اقتصاد، واحد مرند، دانشگاه آزاد اسلامی، مرند، ایران
3 - گروه اقتصاد، واحد میانه، دانشگاه آزاد اسلامی، میانه، ایران
4 - گروه اقتصاد، دانشگاه پیام نور، تهران، ایران
کلید واژه: صنعت مس, اقتصاد کلان, سیستم معادلات همزمان, رشد اقتصادی, بیماری هلندی, ایران,
چکیده مقاله :
صنعت مس بهعنوان یکی از بخشهای استراتژیک اقتصاد معدنی ایران، پتانسیل قابلتوجهی در جهت تحقق اهداف توسعهای و کاهش وابستگی به درآمدهای نفتی دارد. با این حال، ماهیت رابطه متقابل میان تولیدات این صنعت و شاخصهای کلان اقتصادی آیا صنعت مس بهعنوان موتور محرکه رشد عمل میکند یا صرفاً بازتابی از شرایط کلان است همچنان مبهم باقی مانده است. این پژوهش با بهکارگیری روش سیستم معادلات همزمان و دادههای سالانه دوره ۱۴۰۱–۱۳۷۵، رابطه درونزای میان تولید مس و متغیرهایی چون رشد اقتصادی، نرخ ارز واقعی، سرمایهگذاری، قیمت جهانی مس و سایر شاخصهای کلان را بررسی میکند. یافتهها نشان میدهد که این رابطه دوطرفه اما نامتقارن است: تولید مس بهطور معنادار تحت تأثیر رشد اقتصادی (کشش ۱/۶۸۹)، نرخ ارز واقعی (تأثیر منفی) و قیمت جهانی مس قرار دارد، در حالی که اثر آن بر رشد اقتصادی مثبت اما محدود (کشش ۰/۳۵۲) است. همچنین، نقش صنعت مس در تقویت صادرات غیرنفتی تأیید شد. نتایج حاکی از آن است که علیرغم پتانسیل موتور رشد بودن، این صنعت در شرایط ناپایداری کلان، بیشتر بهعنوان یک متغیر واکنشی عمل کرده است. این یافتهها بر ضرورت تثبیت شاخصهای کلان اقتصادی، توسعه زنجیره ارزش پاییندستی و سیاستگذاری هدفمند در بخش معدن تأکید دارند تا پتانسیل کامل این صنعت بهعنوان محرکی برای رشد پایدار و غیرنفتی محقق شود.
The copper industry, as a strategic pillar of Iran's mineral economy, holds significant potential for achieving national development goals and reducing oil dependency. However, the nature of its interaction with macroeconomic indicators—whether copper production acts as an engine of growth or merely reflects broader economic conditions—remains ambiguous. This study employs a simultaneous equations system approach using annual data from 1996 to 2022 (1375–1401 in the Iranian calendar) to examine the endogenous relationship between copper output and key macroeconomic variables, including GDP growth, real effective exchange rate, domestic investment, global copper prices, and other relevant indicators. The findings reveal a significant but asymmetric bidirectional relationship: copper production is highly responsive to macroeconomic conditions—particularly GDP growth (elasticity = 1.689), real exchange rate (negative impact), and global copper prices—while its positive effect on GDP growth is statistically significant but comparatively modest (elasticity = 0.352). Moreover, the role of the copper industry in boosting non-oil exports is confirmed. The results suggest that despite its inherent potential as a growth engine, the copper sector has largely functioned as a reactive component under macroeconomic instability. These insights underscore the need for macroeconomic stabilization, downstream value chain development, and strategic policy interventions in the mining sector to fully realize copper’s capacity as a driver of sustainable, non-oil economic growth.
منابع
احمدی، م.، زمانی، ع.، و نوروزی، م. (1402). الزامات توسعه صنعت مس ایران در گذار انرژی جهانی: رهیافت تحلیل SWOT. فصلنامه مطالعات اقتصاد انرژی ایران، 12(45)، 133159.
جلیلیانارکی، ر.، و صمدی، س. (1399). ارزیابی اثر رونق بخش معدن بر ساختار تولید و اشتغال در اقتصاد ایران: یک تحلیل CGE. دوفصلنامه پژوهشهای رشد و توسعه اقتصادی، 11(41)، 5580.
نصیریاقدم، ع.، و رنجبر، ه. (1399). رابطه بلندمدت و کوتاهمدت قیمت جهانی مس با شاخصهای بورس اوراق بهادار تهران: رهیافت VECM. فصلنامه مهندسی مالی و مدیریت اوراق بهادار، 12(47)، 123146.
فلاحی، ح.، نظری، م.، و کاوند، پ. (1400). تحلیل اثرات توسعه بخش معدن بر اقتصاد ایران با استفاده از مدل تعادل عمومی قابل محاسبه پویا. مجله پژوهشهای اقتصادی ایران، 26(85)، 101132.
موسوی، س. ر.، اسلامیبیدگلی، ع.، و قدمی، ن. (1401). تحلیل تأثیر توسعه بخش معدن بر رشد اقتصادی ایران با رویکرد مدلسازی معادلات ساختاری. فصلنامه پژوهشهای اقتصادی کاربردی ایران، 2(1)، 2958.
پیشدار، ا.، کریمی، آ.، و رنجبر، ه. (1400). تأثیر نااطمینانی نرخ ارز و قیمت نفت بر سرمایهگذاری در بخش معدن ایران: رهیافت GARCH و ARDL. مجله اقتصاد و توسعه منطقهای، 28(18)، 742.
رنجبر، ه.، و میرزاپور، ر. (1401). بررسی پیوندهای پسین و پیشین صنعت مس ایران و تأثیر آن بر ایجاد ارزش افزوده: کاربرد جدول داده-ستانده. فصلنامه پژوهشهای اقتصادی ایران، 27(89)، 199228.
Acharya, R., & De Blasio, E. (2021). The resource curse revisited: A simultaneous equation analysis of oil and growth. Energy Economics, 104, 105650.
Achieng, M., & Ochieng, D. (2023). Copper production, institutional quality, and economic growth in resource-rich African countries: A simultaneous equations approach. Resources Policy, 80, 103245.
Francois, J., & Manchin, M. (2021). Dutch disease symptoms in a copper boom: Evidence from Mongolia. Journal of International Economics, 133, 103539.
Frankel, J. A. (2019). How to cope with volatile commodity export prices: Four proposals. Resources Policy, 63, 101451.
Gutman, J., Kral, P., & Kuncova, M. (2022). The green energy transition and the metal intensity of growth: Implications for copper-exporting economies. World Development, 159, 106049.
International Energy Agency (IEA). (2021). The role of critical minerals in clean energy transitions. Paris: IEA.
Lederman, D., & Maloney, W. F. (2018). Why doesn't the whole world get rich? The mystery of economic growth. The World Bank.
Sachs, J. D., & Warner, A. M. (2001). The curse of natural resources. European Economic Review, 45(4-6), 827-838.
World Bank. (2022). Climate-smart mining: Minerals for climate action. The World Bank Group.