مبانی فقهی پدافند غیرعامل در امنیت فرهنگی
محورهای موضوعی : فرهنگی
حمید حسن منفرد
1
,
احمدرضا خزایی
2
*
,
مجید وزیری
3
1 - گروه حقوق، واحد تهران مرکزی، دانشگاه آزاد اسلامی، تهران، ایران
2 - دانشیار گروه فقه و مبانی حقوق اسلامی، واحدتهران مرکزی، دانشگاه آزاد اسلامی، تهران، ایران
3 - گروه فقه و مبانی حقوق اسلامی، واحد تهران مرکزی، دانشگاه آزاد اسلامی تهران، ایران
کلید واژه: امنیت فرهنگی, پدافند غیرعامل, تهدیدات نرم, فقه حکومتی, قواعد فقهی, قاعده مصلحت نظام,
چکیده مقاله :
پدافند غیرعامل فرهنگی، رویکردی پیشگیرانه و غیرنظامی برای صیانت از هویت، ارزش‌ها و انسجام فرهنگی جامعه اسلامی در برابر تهدیدات نرمی نظیر تهاجم فرهنگی، جنگ شناختی و ترویج سبک زندگی غربی است. این پژوهش با هدف تبیین مبانی فقهی این رویکرد، با روش توصیفی تحلیلی و با مراجعه به منابع کتابخانه‌ای معتبر، به بررسی قرآن، سنت، عقل و قواعد فقهی پرداخته است. یافته‌ها نشان می‌دهد که قرآن کریم با تأکید بر آمادگی فرهنگی، نفی سلطه فکری دشمن، پیشگیری از آسیب‌های فرهنگی، امر به معروف و نهی از منکر، حفظ وحدت و عزت اسلامی، چارچوبی جامع برای مقابله با تهدیدات نرم ارائه می‌دهد. روایات معصومین (ع) نیز با تکیه بر اصولی چون برتری اسلام، نفی ضرر، حفظ کرامت، امر به معروف، التزام به مصالح عمومی و حفظ نظام اسلامی، بر وجوب اقدامات پیشگیرانه فرهنگی تأکید دارند. قواعد فقهی مانند «دفع ضرر محتمل»، «نفی سبیل»، «امر به معروف و نهی از منکر»، «لزوم حفظ مصالح عمومی»، «دفاع مشروع» و «قاعده مصلحت نظام»، ابزارهای شرعی مؤثری برای سیاست‌گذاری و اقدام عملی در برابر تهدیدات نرم فراهم می‌کنند. از منظر فقه حکومتی، پدافند غیرعامل فرهنگی نه تنها مشروع، بلکه وظیفه‌ای شرعی برای حاکم اسلامی در جهت حفظ نظام، حراست از هویت دینی و تحقق امنیت پایدار فرهنگی به شمار می‌رود و با تکیه بر این مبانی، سپری مستحکم در برابر هجمه‌های نرم ایجاد می‌کند.
Cultural passive defense is a preventive, non-military approach aimed at safeguarding the identity, values, and cultural cohesion of Islamic society against soft threats such as cultural invasion, cognitive warfare, and the promotion of Western lifestyles. This study employs a descriptive-analytical method and draws upon authoritative library sources to examine the Quran, the Sunnah, reason, and jurisprudential principles, with the objective of elucidating the jurisprudential foundations of this approach. The findings indicate that the Holy Quran offers a comprehensive framework for countering soft threats by emphasizing cultural preparedness, rejecting the enemy's intellectual dominance, preventing cultural harm, enjoining good and forbidding evil, and upholding Islamic unity and dignity. Similarly, the narrations of the Infallibles (AS)—grounded in principles such as the supremacy of Islam, the rejection of harm, the preservation of human dignity, the injunction to do good, adherence to the public interest, and the safeguarding of the Islamic order—underscore the necessity of preventive cultural measures. Jurisprudential principles—such as "warding off probable harm," "negation of domination" (*nafy-e sabil*), "enjoining good and forbidding evil," "the necessity of safeguarding public interests," "legitimate defense," and the "principle of the system's expediency" (*maslahat-e nezam*)—provide effective Sharia-based tools for policymaking and practical action against soft threats, serving as the jurisprudential foundations of this discussion. Legal provisions regarding the establishment of the Passive Defense Organization, alongside the broad scope of constitutional articles and citizenship rights concerning citizens' security, constitute the legal foundations of the topic. Finally, the study examines strategies for implementing passive defense within the realm of cultural security, aiming to establish a robust shield against soft threats.
منابع
قرآن کریم
احمدی، حسن (1399) تهدیدات نرم و امنیت ملی، بررسی چالش‌های فرهنگی در ایران. تهران: انتشارات پژوهشگاه فرهنگ و اندیشه اسلامی :19-83
اردبیلی، احمد (1403ق) مجمع الفائدة و البرهان فی شرح إرشاد الأذهان. قم: مؤسسه النشر الإسلامی، ج3 : 210
انصاری، مرتضی (1415ق) کتاب المکاسب. قم: دار العلم. ج2 :56 ج1 :43-44
پاینده، ابوالقاسم (1382) نهج الفصاحه، مجموعه سخنان پیامبر اکرم (ص). تهران: دنیای دانش : 67
جوادی آملی، عبدالله (1390) ولایت فقیه، ولایت فقاهت و عدالت. قم: انتشارات اسراء :130-78
حر عاملی، محمد بن حسن (1409ق) وسائل الشیعه إلى تحصیل مسائل الشریعة. قم: مؤسسه آل البیت. ج17 : 341-340
حرّ عاملی، محمدبن حسن(1409) وسایل الشیعه، موسسه آل البیت، قم. ج17 :340
حیدری، علی نقی (1412ق) اصول استنباط. قم: لجنه اداره الحوزه العلمیه بقم المقدسه :45
خامنه‌ای، سید علی (1398) سخنرانی در دیدار با نخبگان فرهنگی و سیاسی، ۱۲/۸/۹۸. تهران: دفتر حفظ و نشر آثار آیت‌الله خامنه‌ای.
خمینی، روح الله (1390) البیع، موسسه تنظیم و نشر آثار امام خمینی، تهران. ج2 :620
خمینی، روح الله (1421) تحریر الوسیله، دفتر تبلیغات اسلامی، قم. ج1 : 480
خمینی، روح‌الله (1378) تحریر الوسیله. قم: مؤسسه تنظیم و نشر آثار امام خمینی.ج2 :118
خمینی، روح‌الله (1378). صحیفه امام. جلد 21. قم: مؤسسه تنظیم و نشر آثار امام خمینی.ج2 :482
خمینی، روح‌الله (1379). ولایت فقیه: حکومت اسلامی. تهران: مؤسسه تنظیم و نشر آثار امام خمینی.
خویی، ابوالقاسم (1422ق) مصباح الفقاهه. قم: دار الهادی. ج1 :287-312
رجبی دوانی، محمدحسین (1393) فقه و امنیت فرهنگی. قم: پژوهشگاه علوم اسلامی. :45
رحیمی، محمد (1398) قاعده نفی سبیل و امنیت فرهنگی. فصلنامه فقه و حقوق، 12(3) : 88-94
رضایی، احمد و همکاران (1398) تحلیل تهدیدات نرم در حوزه امنیت فرهنگی. فصلنامه مطالعات امنیت ملی، 10(2) : 124-78
سبحانی، جعفر (1400) فقه و رسانه. قم: مؤسسه آموزشی و پژوهشی امام خمینی. : 67
شب خیز، محمد رضا ( 1392) اصول فقه دانشگاهی، نشر لقاء، قم - ایران، 1
صافی گلپایگانی، لطف‌الله (1420ق) جامع الأحکام. قم: دفتر نشر آثار. ج1 : 456
صدر، محمدباقر (1410ق) اقتصادنا. قم: دار التعارف للمطبوعات. :241
طباطبایی، محمدحسین (1388) بررسی‌های اسلامی. گرداورنده هادی خسرو شاهی قم: بوستان کتاب، مرکز چاپ و نشر دفتر تبلیغات اسلامی حوزه علمیه قم، ج1 :53-112
طباطبایی، محمدحسین (1417ق) المیزان فی تفسیر القرآن. قم: دفتر انتشارات اسلامی. ج8 : 345-347 ج2 :262 ج3 :412
طباطبایی، محمدحسین ( 1363 ) المیزان، بنیاد علمی و فکری علامه طباطبایی، تهران. ج 2 :2-4
طوسی، محمد بن حسن (1404ق) النهایة فی مجرد الفقه و الفتاوى. قم: قدس
طوسی، محمد بن حسن (1407ق) الامالی. قم: دار الثقافه.ج3 :5 ج5 : 43 ج 2 : 34
کرکی، علی بن حسین (1410ق) جامع المقاصد فی شرح القواعد. قم: مؤسسه آل البیت. ج2 : 89-90
کریمی، علی (1399) فقه و پدافند غیرعامل. فصلنامه فقه سیاسی، 8(2)، :32-45
کریمی، علی (1400) فقه و پدافند غیرعامل. فصلنامه فقه سیاسی، 8(2)، :62-92
کلینی، محمد بن یعقوب (1407ق) الکافی. قم: دار الحدیث. ج2 :18
لنکرانی، محمد فاضل (1385) فقه و مصلحت. قم: مرکز فقهی ائمه اطهار :67
محمدی، علی (1399) فقه و امنیت ملی. قم: پژوهشگاه فرهنگ و اندیشه اسلامی. :65-128
محمدی، علی؛ و همکاران (1397) فقه و امنیت ملی: نقش فقه در حفظ هویت فرهنگی. قم: پژوهشگاه فرهنگ و اندیشه اسلامی. :108-45
مصباح یزدی، محمدتقی (1380). نظریه حقوقی اسلام. قم: مؤسسه آموزشی و پژوهشی امام خمینی. :234
مصباح یزدی، محمدتقی (1389). فقه و اخلاق در عصر نوین. قم: مؤسسه آموزشی و پژوهشی امام خمینی . :27-104
مکارم شیرازی، ناصر (1400). فقه و فضای مجازی. قم: انتشارات مدرسه امام علی بن ابی‌طالب. :57
مکارم شیرازی، ناصر (1401ق). تفسیر نمونه. قم: دار الکتب الإسلامیه. ج7 : 102-123 ج4 :210 ج3 : 456
نائینی، محمدحسین (1376). تنبیه الأمه و تنزیه المله. قم: بوستان کتاب. :263
نجاتی، مهدی (1399 ) تحلیل عاملی اکتشافی و اولویت بندی تهدیدات سیاسی رژیم سهیونیستی موثر بر امنیت ملی جمهوری اسلامی ایران، نشریه پدافند غیر عامل و امنیت، پیاپی 32، : 93-122
نوحی، حمیدرضا (1384) ، قواعد فقهی در آثار امام خمینی، موسسه و چاپ عروج، تهران. :331
هاشمی شاهرودی، محمود (1384). فقه و امنیت: رویکردی حکومتی. قم: مؤسسه آموزشی و پژوهشی امام خمینی. :117
Ansari, Murtaza (1415 AH) Kitab al-Makasib. Qom: Dar al-Ilm. Vol. 2:56 Vol. 1:43-44
Ardabili, Ahmed (1403 AH) Majma al-Fedat wa al-Barhan in the explanation of Irshad al-Azhan. Qom, Al-Nashar al-Islami Institute, vol.3: 210
Har Amili, Muhammad bin Hassan (1409 AH) Shi'a's means to study the issues of the Shari'ah. Qom: Al El Bayt Institute. Volume 17: 341-340
Heydari, Ali Naqi (1412 AH) Principles of Inference. Qom: The Board of Directors of the Al-Hawza Al-Ilmiyah in Qom Al-Maqdisah: 45
Hosseini Sistani, Ali (1425 AH), Commentary on Al-Urwah Al-Wathqi, Qom: Setareh Maktaba Syed Ali Sistani Printing House, Vol. 2: 345
Hurr Ameli, Muhammad ibn Hassan (1409) Shia Materials, Aal al-Bayt Institute, Qom. Vol. 17:340
Javadi Amoli, Abdullah (2011) The Guardianship of the Jurisprudent, the Guardianship of Jurisprudence and Justice. Qom: Israa Publications: 78-130.
Karimi, Ali (1400) Jurisprudence and Passive Defense. Quarterly Journal of Political Jurisprudence, 8(2), :62-92
Karimi, Ali (2019) Jurisprudence and Passive Defense. Quarterly Journal of Political Jurisprudence, 8(2), :32-45
Karki, Ali bin Hossein (1410 AH) Jami al-Maqasid fi Sharh al-Qasas. Qom: Al El Bayt Institute. Volume 2: 89-90
Khamenei, Seyyed Ali (2019) Speech at a meeting with cultural and political elites, 12/8/1998. Tehran: Office for the Preservation and Publication of Ayatollah Khamenei's Works.
Khoei, Abul-Qasim (1422 AH) The Guide to Jurisprudence. Qom: Dar al-Hadi. Vol. 1:287-312.
Khomeini, Ruhollah (1421) Tahrir al-Wasilah, Islamic Propaganda Office, Qom. Vol. 1: 480
Khomeini, Ruhollah (1999) Sahifeh Noor, Institute for Compilation and Publication of Imam Khomeini's Works, Tehran. Vol. 1: 478
Khomeini, Ruhollah (1999), Al-Wasilah, Qom: Institute for the Compilation and Publication of Imam Khomeini's Works, Vol. 2:118.
Khomeini, Ruhollah (1999). Imam's Sahife. Volume 21. Qom: Institute for Compilation and Publication of Imam Khomeini's Works. Vol. 2:482
Khomeini, Ruhollah (2011) Al-Bai, Institute for the Compilation and Publication of Imam Khomeini's Works, Tehran. Vol. 2:620
Kulayni, Muhammad ibn Ishaq (2009) Al-Kafi, Darul Kutab Al-Islamiyya, Tehran. Vol. 2:210
Kulayni, Muhammad ibn Yaqub (1407 AH) Al-Kafi. Qom: Dar Al-Hadith. Vol. 2:18
Lankarani, Mohammad Fadel (2006) Jurisprudence and Expediency. Qom: Jurisprudential Center of the Pure Imams: 67
Makarem Shirazi, Nasser (1400). Jurisprudence and Cyberspace. Qom: Imam Ali ibn Abi Talib School Publications. :57
Makarem Shirazi, Nasser (1401 AH). Exemplary commentary. Qom: Dar al-Kutb al-Islamiyya. Vol. 7: 102-123 Vol. 4: 210 Vol. 3: 456
Mesbah Yazdi, Mohammad Taqi (2002). Islamic Legal Theory. Qom: Imam Khomeini Educational and Research Institute. :234
Mesbah Yazdi, Mohammad Taqi (2010). Jurisprudence and Ethics in the Modern Age. Qom: Imam Khomeini Educational and Research Institute. :27-104.
Mohammadi, Ali (2019) Jurisprudence and National Security. Qom: Research Institute for Islamic Culture and Thought. :65-128
Mohammadi, Ali; et al. (2018) Jurisprudence and National Security: The Role of Jurisprudence in Preserving Cultural Identity. Qom: Research Institute for Islamic Culture and Thought. :108-45.
Naini, Mohammad Hussein (1376). Punishing the Ummah and Purifying the Nation. Qom: Bostan Kitab. :263
Nejati, Mehdi (2019) Exploratory factor analysis and prioritization of political threats of the Zionist regime affecting the national security of the Islamic Republic of Iran, Journal of Passive Defense and Security, Vol. 32, No. 93-122
Nouhi, Hamid Reza (2005), Jurisprudential Rules in the Works of Imam Khomeini, Oruj Institute and Publishing House, Tehran. :331
Payandeh, Abolqasem (2003) Nahj al-Fasaha, a collection of the sayings of the Holy Prophet (PBUH). Tehran: Dunyayeh Danesh: 67
Rahimi, Mohammad (2019) The Rule of Mustache Negation and Cultural Security. Quarterly Journal of Jurisprudence and Law, 12(3): 88-94
Rajabi Davani, Mohammad Hossein (2014) Jurisprudence and Cultural Security. Qom: Islamic Sciences Research Institute. :45
Rezaei, Ahmad (2018) Jurisprudence and Soft Threats. Tehran: Tehran University Press: 12
Rezaei, Ahmad et al. (2019) Analysis of soft threats in the field of cultural security. Quarterly Journal of National Security Studies, 10(2): 124-78
Sadr, Mohammad Baqer (1410 AH) Economist. Qom: Dar Taqqin Lalmahabat. :241
Safi Golpayegani, Lotfollah (1420 AH), Jame'e-e-Ahkam. Qom: Athar Publishing House. Vol. 1: 456
Shabkhiz, Mohammad Reza (2013) Principles of Academic Jurisprudence, Liqa Publishing, Qom - Iran, 1
Sobhani, Jafar (1400) Jurisprudence and Media. Qom: Imam Khomeini Educational and Research Institute. : 67
Tabatabaei, Mohammad Hossein (1984) Al-Mizan, Allameh Tabatabaei Scientific and Intellectual Foundation, Tehran. Vol. 2:2-4
Tabatabaei, Mohammad Hossein (2009) Islamic Studies. Compiled by Hadi Khosrow Shahi. Qom: Bostan Ketab, Printing and Publishing Center of the Islamic Propaganda Office of the Qom Seminary, Vol. 1:53-112.
Tabataba'i, Muhammad Hossein (1417 AH) Al-Mizan fi Tafsir al-Quran. Qom: Islamic Publications Office. Vol. 8: 345-347 Vol. 2: 262 Vol. 3: 412
Tusi, Muhammad ibn Hassan (1404 AH), The End in the Abstract of Jurisprudence and Fatwas. Qom: Quds
Tusi, Muhammad ibn Hassan (1407 AH) Al-Amali. Qom: Dar Al-Thaqafah. Vol. 3:5 Vol. 5:43 Vol. 2:34