تحلیل گفتمان انتقادی سیاستهای رفاهی در برنامه هفتم پیشرفت
محورهای موضوعی : اقتصادی
1 - عضو هیئت علمی پژوهشکده تحقیق و توسعه علوم انسانی (سمت)
کلید واژه: برنامه هفتم پیشرفت, سیاست رفاهی, تحلیل گفتمان انتقادی, حکمرانی رفاهی, دولت رفاه.,
چکیده مقاله :
برنامههای توسعه، مهمترین اسناد سیاستگذاری کلان در ایران محسوب میشوند و بازنمایی آنها از مفهوم رفاه، نقش دولت و سازوکارهای حمایت اجتماعی میتواند جهتگیری نظام رفاهی کشور را در دورههای آتی شکل دهد. هدف این پژوهش، تحلیل گفتمان انتقادی سیاستهای رفاهی در قانون برنامه پنجساله هفتم پیشرفت جمهوری اسلامی ایران است. پژوهش حاضر با رویکرد کیفی و با بهرهگیری از چارچوب سهسطحی تحلیل گفتمان انتقادی نورمن فرکلاف انجام شده است. دادههای پژوهش شامل مواد، احکام و گزارههای مرتبط با حوزه رفاه اجتماعی در متن مصوب برنامه هفتم پیشرفت است که به شیوه هدفمند استخراج و تحلیل شدهاند. یافتههای پژوهش نشان میدهد که در سطح توصیف، گفتمان برنامه هفتم از غلبه مفاهیم مرتبط با کارایی اقتصادی، پایداری مالی، هدفمندسازی و حکمرانی دادهمحور برخوردار است و واژگانی نظیر «بهرهوری»، «اصلاحات ساختاری»، «مردمیسازی» و «قیمت تمامشده» جایگاه برجستهای در متن برنامه دارند. در سطح تفسیر، سیاستهای رفاهی بیش از گذشته در چارچوب سازوکارهای استحقاقسنجی، شناسایی هدفمند گروههای مشمول و مشارکت بازیگران متعدد دولتی و غیردولتی بازتعریف شدهاند. همچنین، گسترش بهرهگیری از سامانههای اطلاعاتی و پایگاههای داده، بیانگر تقویت الگوی حکمرانی رفاهی مبتنی بر داده است. در سطح تبیین، یافتهها حاکی از آن است که برنامه هفتم به سمت الگویی از سیاستگذاری رفاهی حرکت میکند که در آن دولت بیش از ایفای نقش مستقیم در ارائه خدمات، بر تنظیمگری، هماهنگی نهادی و استفاده از ظرفیت بخش خصوصی، نهادهای عمومی و سازمانهای مردمی تأکید دارد. در مجموع، میتوان نتیجه گرفت که گفتمان رفاهی برنامه هفتم بیانگر گذار تدریجی از الگوی دولت رفاه متصدی به سوی الگویی تنظیمگر، دادهمحور و چندکنشگر است؛ الگویی که در کنار ظرفیتهایی نظیر افزایش کارایی و هدفمندی سیاستهای رفاهی، میتواند پرسشهایی را در زمینه عدالت توزیعی، شمول اجتماعی، حفظ حریم خصوصی و توازن میان کارآمدی اقتصادی و حقوق رفاهی شهروندان مطرح سازد.
Development plans constitute the most significant macro-level policy documents in Iran, and their representation of welfare, the role of the state, and mechanisms of social protection can substantially shape the future trajectory of the country's welfare system. The present study aims to critically analyze the discourse of welfare policies embedded in the Law of the Seventh Five-Year Development Plan of the Islamic Republic of Iran. This study adopts a qualitative approach and draws upon Norman Fairclough's three-dimensional framework of Critical Discourse Analysis (CDA). The research data consist of articles, provisions, and statements related to social welfare in the officially enacted text of the Seventh Development Plan, which were purposively identified and analyzed. The findings indicate that, at the descriptive level, the discourse of the Seventh Development Plan is characterized by the predominance of concepts associated with economic efficiency, fiscal sustainability, targeting mechanisms, and data-driven governance. Terms such as productivity, structural reforms, popularization, and cost pricing occupy a prominent position within the text. At the interpretative level, welfare policies have increasingly been redefined through mechanisms of eligibility assessment, targeted identification of beneficiary groups, and the participation of multiple state and non-state actors. Moreover, the expanded use of information systems and databases reflects the strengthening of a data-based model of welfare governance. At the explanatory level, the findings suggest that the Seventh Development Plan is moving toward a model of welfare policymaking in which the state, rather than directly providing services, places greater emphasis on regulation, institutional coordination, and the utilization of the capacities of the private sector, public institutions, and civil society organizations. Overall, the study concludes that the welfare discourse embedded in the Seventh Development Plan reflects a gradual transition from a provider-oriented welfare state toward a regulatory, data-driven, and multi-actor welfare regime. While such a transformation may enhance the efficiency and targeting of welfare policies, it simultaneously raises important questions concerning distributive justice, social inclusion, privacy protection, and the balance between economic efficiency and citizens' social rights.
- منابع
الف) منابع فارسی
آقاگلزاده، ف.، و غیاثیان، م. س. (۱۳۸۶). رویکردهای غالب در تحلیل گفتمان انتقادی. زبان و زبانشناسی، ۳(۱)، ۳۹–۵۴.
احمدی شاپورآبادی، م. ع.، و متقی، س. ل. (۱۴۰۱). ارزشیابی خطمشی توسعه روستایی در برنامه ششم توسعه: آموزههایی برای تدوین خطمشی نوین در برنامه هفتم. فرایند مدیریت و توسعه، ۳۵(۳)، ۱۲۹–۱۶۴.
ایزدخواستی، ح. (۱۳۹۷). تحلیل تأثیر سیاستهای پولی در الگوی تعادل عمومی پویا بر تورم و رفاه: رویکرد پول در تابع مطلوبیت. تحقیقات مدلسازی اقتصادی، ۸(۳۱)، ۷۱–۱۰۱.
توسلی، غ. (۱۳۸۲). در جستجوی سیاست اجتماعی در اسلام. رفاه اجتماعی، ۳(۱۰)، ۸۱–۱۰۲.
جواهری، ف.، صفری شالی، ر.، و مهدوی کنده، م. (۱۳۹۹). تحلیل جامعیت سیاستگذاری سلامت در قوانین برنامههای توسعه ایران. مسائل اجتماعی ایران، ۱۱(۱)، ۶۳–۸۷.
حیدرپور، ا. (۱۴۰۰). تحلیل رفاهی سیاستهای پولی کشور با تأکید بر پیامد رفاهی تورم در ایران. اقتصاد باثبات، ۲(۲)، ۴۵–۸۰.
رافعی، م.، و صیادی، م. (۱۳۹۷). سیاست مالی دولت و رفاه اجتماعی در ایران با تأکید بر شاخص آمارتیاسن (رهیافت آزمون ARDL کرانهها). پژوهشهای رشد و توسعه اقتصادی، ۸(۳۲)، ۱۵۱–۱۶۸.
عزیزخانی، ف. (۱۴۰۲). بررسی لایحه برنامه هفتم توسعه (۸۹): حوزه اشتغال. مرکز پژوهشهای مجلس شورای اسلامی.
فاضلی، ن.، و کردونی، ر. (۱۳۸۷). رفاه و گفتمان سازندگی. فصلنامه علوم اجتماعی، (۴۱)، ۱۲۵–۱۶۱.
قاسمی، م. (۱۴۰۲). بررسی ابعاد مصوبه افزایش سن بازنشستگی در برنامه هفتم توسعه. مرکز پژوهشهای مجلس شورای اسلامی.
قانون برنامه پنجساله هفتم پیشرفت جمهوری اسلامی ایران (۱۴۰۳-۱۴۰۷). ابلاغیه شماره ۶۰۵۴۱ مورخ ۱۴۰۳/۴/۱۳.
کامکار، م. (۱۳۸۲). سیاست اجتماعی چیست؟. رفاه اجتماعی، ۳(۱۰)، ۱۱–۳۰.
گرگی، ع.، و ضرغامافشار، م. ت. (۱۴۰۱). تشکلهای کارگری و حقوق کارگران در برنامه هفتم توسعه. مرکز پژوهشهای مجلس شورای اسلامی.
مرزبان، ح.، دهقان شبانی، ز.، رستمزاده، پ.، و ایزدی، ح. (۱۳۹۶). محاسبه رفاه با سناریوهای متفاوت سیاست مالی در چارچوب مدل سیاست پولی و مالی بهینه. مدلسازی اقتصادی، ۱۰(۴)، ۲۵–۵۱.
یزدانی، ف. (۱۳۸۲). مفاهیم بنیادی در مباحث رفاه اجتماعی (سیاست اجتماعی، حمایت اجتماعی، رفاه و تأمین اجتماعی). رفاه اجتماعی، ۳(۱۰)، ۳۱–۵۴.
منابع انگلیسی
Esping-Andersen, G. (1990). The three worlds of welfare capitalism. Polity Press.
Fairclough, N. (1989). Language and power. Longman.
Fairclough, N., & Wodak, R. (1997). Critical discourse analysis. In T. A. van Dijk (Ed.), Discourse as social interaction (pp. 258–284). Sage.
Farnsworth, K. (2023). Rethinking global social policy: Responding to gendered inequalities, ecological crises and global health emergencies. Bristol University Press.
Fischer, F., Durnová, A., Torgerson, D., & Orsini, M. (Eds.). (2015). Handbook of critical policy studies. Edward Elgar Publishing.
Foucault, M. (1972). The archaeology of knowledge. Pantheon Books.
Foucault, M. (1980). Power/knowledge: Selected interviews and other writings, 1972–1977. Pantheon Books.
Foucault, M. (1982). The subject and power. Critical Inquiry, 8(4), 777–795.
Fowler, R., Hodge, B., Kress, G., & Trew, T. (1979). Language and control. Routledge and Kegan Paul.
Fraser, N. (2022). Cannibal capitalism: How our system is devouring democracy, care, and the planet — and what we can do about it. Verso.
Lincoln, Y. S., & Guba, E. G. (1985). Naturalistic inquiry. Sage Publications.
Orsini, M., & Smith, M. (Eds.). (2007). Critical policy studies. University of British Columbia Press.
Rawls, J. (1971). A theory of justice. Harvard University Press.
Sen, A. (1999). Development as freedom. Oxford University Press.
Van Dijk, T. A. (2001). Critical discourse analysis. In D. Schiffrin, D. Tannen, & H. E. Hamilton (Eds.), The handbook of discourse analysis (pp. 352–371). Blackwell.