بررسی چالش ها و موانع توسعه گردشگری آبی در استان خوزستان (به تفکیک دریا، تالاب، رودخانه و سدها) با رویکرد تحلیل سلسه مراتبی
محورهای موضوعی : علمی
مرتضی مرادی
1
,
حمید آسایش
2
*
,
مهدی کمالی
3
,
مهدی زاهد غروی
4
1 - گروه اقتصاد. واحد الیگودرز، دانشگاه آزاد اسلامی. الیگودرز. ایران
2 - گروه اقتصاد، دانشکده علوم انسانی. دانشگاه آیت الله بروجردی. بروجرد. ایران
3 - گروه اقتصاد، واحد قشم، دانشگاه آزاد اسلامی، قشم، ایران
4 - استادیار، عضو هیات علمی گروه اقتصاد دانشگاه آیت الله بروجردی، بروجرد ، ایران
کلید واژه: گردشگری آبی, خوزستان, تحلیل سلسلهمراتبی (AHP), چالشهای زیستمحیطی, اقتصادی, زیرساختی.,
چکیده مقاله :
این پژوهش با هدف بررسی چالشها و موانع توسعه گردشگری آبی در استان خوزستان، به تفکیک منابع آبی (دریا، تالاب، رودخانه و سدها) و با استفاده از رویکرد تحلیل سلسلهمراتبی (AHP) انجام شده است. خوزستان با دارا بودن خلیج فارس، تالابهای هورالعظیم و شادگان، رودخانههای کارون و کرخه، و سدهای بزرگ، پتانسیل بالایی برای گردشگری آبی دارد، اما موانع متعددی توسعه این صنعت را محدود کردهاند. چالشها در پنج دسته زیستمحیطی، اقتصادی، زیرساختی، اجتماعی-فرهنگی و حقوقی شناسایی شدند. آلودگی آب ناشی از فاضلابهای صنعتی و کشاورزی، خشکشدن تالابها، کمبود زیرساختهایی مانند اسکلههای مدرن و مسیرهای دسترسی، مقاومت جوامع محلی، و قوانین پیچیده مالکیت منابع آبی از مهمترین موانع هستند. با استفاده از روش AHP و پرسشنامههای مقایسه زوجی که توسط 882 متخصص گردشگری تکمیل شد، چالشها اولویتبندی شدند. نتایج نشان داد که چالشهای اقتصادی (مانند کمبود سرمایهگذاری) و زیستمحیطی (مانند آلودگی و کاهش تنوع زیستی) مهمترین موانع در هر چهار حوزه هستند. پیشنهادات شامل تقویت مدیریت یکپارچه منابع آبی، تشویق سرمایهگذاری خصوصی، پاکسازی آلودگیها، آموزش جوامع محلی، توسعه بازاریابی دیجیتال، و اصلاح قوانین حقوقی است. این راهکارها میتوانند خوزستان را به قطب گردشگری آبی ایران تبدیل کنند، اشتغالزایی (تا 7500 شغل مستقیم) را تقویت کرده و به توسعه پایدار و اهداف برنامه هفتم توسعه کمک کنند.
This study investigates the challenges and barriers hindering the development of water-based tourism in Khuzestan Province, Iran, with a disaggregated analysis of four key aquatic resources: the Persian Gulf, wetlands (Hoor al-Azim and Shadegan), rivers (Karun and Karkheh), and major dams. Despite possessing exceptional natural potential—characterized by extensive coastal ecosystems, biodiverse wetlands, perennial river systems, and large-scale reservoirs—Khuzestan faces significant constraints that impede the growth of its water-based tourism sector. Through a structured framework, challenges were categorized into five dimensions: environmental, economic, infrastructural, socio-cultural, and legal. Key impediments include water pollution from industrial and agricultural effluents, progressive desiccation of wetlands, inadequate infrastructure (e.g., lack of modern piers, access roads, and visitor facilities), resistance from local communities, and complex regulatory frameworks governing water resource ownership and usage. To prioritize these challenges, the Analytic Hierarchy Process (AHP) methodology was employed, utilizing pairwise comparison questionnaires completed by 882 tourism experts and stakeholders. The results indicate that economic challenges—notably insufficient investment and financial instability—and environmental challenges—particularly water pollution and biodiversity loss—are the most critical barriers across all four water resource domains. Based on empirical findings, this study proposes a multi-dimensional policy agenda: (1) implementation of integrated water resource management (IWRM); (2) incentivizing private-sector investment through public-private partnerships; (3) large-scale remediation of pollution sources; (4) community education and capacity-building programs; (5) digital marketing and branding initiatives to promote Khuzestan as an eco-tourism destination; and (6) legislative reforms to clarify property rights and streamline regulatory approvals. These interventions are expected to transform Khuzestan into Iran’s premier water-based tourism hub, generate up to 7,500 direct employment opportunities, enhance regional economic resilience, and contribute meaningfully to the objectives of Iran’s Seventh National Development Plan, particularly in promoting sustainable development and ecological conservation.
منابع
- احمدی، فاطمه؛ رضایی، محمد؛ و کریمی، علی. (1398). چالشهای زیستمحیطی تالابهای خوزستان. فصلنامه محیطزیست و توسعه پایدار، 12(3)، 45-62.
- رامسر. (2022). State of the World's Wetlands Report. Ramsar Convention Secretariat.
- رحیمی، حسن؛ و محمدی، جواد. (1397). آلودگی تالاب شادگان و تأثیر بر گردشگری. مجله جغرافیا و برنامهریزی، 22(4)، 89-105.
- زرگری، احمد؛ و حسینی، سارا. (1396). تعارضات اجتماعی در گردشگری رودخانهای خوزستان. فصلنامه جامعهشناسی گردشگری، 5(1), 34-50.
- سازمان حفاظت محیطزیست. (1400). گزارش آلودگی سواحل خلیج فارس. تهران: انتشارات سازمان حفاظت محیطزیست.
- سازمان میراث فرهنگی، صنایع دستی و گردشگری. (1401). آمار گردشگری خوزستان. اهواز: دفتر استانی.
- فیروزی، محمدعلی. (1395). موانع توسعه گردشگری در سدهای ایران. نشریه برنامهریزی و آمایش سرزمین، 8(2), 78-95.
- فیروزی، محمدعلی. (1395). موانع توسعه گردشگری در سدهای ایران. نشریه برنامهریزی و آمایش سرزمین، 8(2)، 78-95.
- فیروزی، محمدعلی؛ گودرزی، مجید؛ و زارعی، رضا. (1394). برآورد حجم تقاضای گردشگری در استان خوزستان. فصلنامه فضای گردشگری، 3(10)، 23-40.
- کاظمی، علی، و همکاران. (1388). شناسایی مزیتهای رقابتی در صنعت گردشگری. مطالعات و پژوهشهای شهری و منطقهای, 2(5): 110-93.
- کمالی، مهدی، و آسایش، حمید. (1398). عوامل موثر بر گردشگری در ایران. جغرافیا و برنامهریزی منطقهای, 9(37).678-659.
- گودرزی، مجید، و همکاران. (1399). بررسی و تحلیل موانع توسعه گردشگری آبی در استان خوزستان. فصلنامه علمی مطالعات مدیریت گردشگری, 15(52).
- مرکز آمار ایران. (1402). گزارش سالانه گردشگری.
- نجفی، اسدالله. (1389). بهکارگیری فرایند تحلیل شبکهای در تحلیل چالشهای ساختاری. نشریه بینالمللی مهندسی صنایع و مدیریت تولید، 21(1)، 15-30.
1. Al-Mutairi, A., & Al-Mutairi, S. (2018). Challenges in coastal tourism development in the Arabian Gulf. Journal of Coastal Research, *85*, 120–135.
2. Buhalis, D., & Law, R. (2008). Progress in information technology and tourism management: 20 years on and 10 years after the Internet—The state of eTourism research. Tourism Management, *29*(4), 609–623.
3. Butler, R. W. (1999). Sustainable tourism: A state-of-the-art review. Tourism Geographies, *1*(1), 7–25.
4. Creswell, J. W. (2014). Research design: Qualitative, quantitative, and mixed methods approaches. Sage Publications.
5. Delbari, S. A., Ng, S. I., Aziz, Y. A., & Ho, J. A. (2016). An investigation of key competitiveness indicators and drivers of full-service airlines using Delphi and AHP techniques. Journal of Air Transport Management, *52*, 23–34.
6. Gössling, S. (2015). Tourism and water: Interrelationships and management. Tourism Management, *50*, 12–20.
7. Gössling, S., & Hall, C. M. (2018). Sustainable tourism: A global perspective. Routledge.
8. Gössling, S., & Hall, C. M. (2019). Sharing versus collaborative economy: How to blur the line. Tourism Management, *75*, 105–108.
9. Graneheim, U. H., & Lundman, B. (2004). Qualitative content analysis in nursing research. Nurse Education Today, *24*(2), 105–112.
10. Hall, C. M. (2005). Reconsidering the geography of tourism and contemporary mobility. Geographical Review, *95*(2), 167–183.
11. Lee, T. H., & Jan, F. H. (2019). Can community-based tourism contribute to sustainable development? Tourism Management, *70*, 368–380.
12. Needham, M. D., & Szuster, B. W. (2016). Situational influences on normative evaluations of coastal tourism and recreation management strategies in Hawaii. Tourism Management, *32*, 732–740.
13. Orams, M. (2010). Marine tourism: Development, impacts and management. Routledge.
14. Ramsar Convention. (2022). State of the world's wetlands report. Ramsar Convention Secretariat.
15. Saaty, T. L. (1980). The analytic hierarchy process. McGraw-Hill.
16. Saaty, T. L. (2008). Decision making with the analytic hierarchy process. International Journal of Services Sciences, *1*(1), 83–98.
17. Sharpley, R. (2014). Host perceptions of tourism: A review of the research. Tourism Management, *42*, 37–49.
18. UNECE (United Nations Economic Commission for Europe). (2022). Water and tourism: Challenges and opportunities. United Nations.
19. UNEP (United Nations Environment Programme). (2021a). Riverine ecosystems and tourism. United Nations Environment Programme.
20. UNEP (United Nations Environment Programme). (2021b). State of the marine environment in the Gulf. United Nations Environment Programme.
21. UNWTO (United Nations World Tourism Organization). (2023a). Tourism towards 2030: Global overview. World Tourism Organization.
22. UNWTO (United Nations World Tourism Organization). (2023b). World tourism barometer. World Tourism Organization.
23. UNWTO (United Nations World Tourism Organization). (2024). Tourism towards 2030. World Tourism Organization.
24. Vaidya, O. S., & Kumar, S. (2006). Analytic hierarchy process: An overview. Management Decision, *44*(6), 788–806.
25. WTTC (World Travel & Tourism Council). (2022). Economic impact reports. World Travel & Tourism Council.
26. WTTC (World Travel & Tourism Council). (2023). Travel & tourism economic impact. World Travel & Tourism Council.