چالشهای اخلاقی استفاده از هوش مصنوعی درفضای مجازی و راهکارهای کنترل آن
محورهای موضوعی : آموزشیامید علی مسعودی 1 , خاطره اسدی 2 *
1 - رئیس دانشکده فرهنگ و ارتباطات و مدیر گروه ارتباطات اجتماعی و عضو هیات علمی
2 - دانشجوی دکتری علوم ارتباطات دانشکده فرهنگ وارتباطات دانشگاه بین المللی سوره، تهران، ایران.
کلید واژه: هوش مصنوعی, اخلاق فناوری, حریم خصوصی, سوگیری الگوریتمی, اخلاق اسلامی, فضای مجازی.,
چکیده مقاله :
رشد سریع فناوریهای مبتنی بر هوش مصنوعی در فضای مجازی، ابعاد تازهای از چالشهای اخلاقی را پیش روی جوامع بشری قرار داده است. این پژوهش با هدف شناسایی و تحلیل این چالشها و ارائه راهکارهای کنترل و مدیریت آنها، به بررسی ابعاد نظری و عملی اخلاق هوش مصنوعی پرداخته است. روش تحقیق بهصورت توصیفی ـ تحلیلی و مبتنی بر منابع اسنادی و مطالعات پیشین انجام گرفته است. یافتهها نشان میدهد که مسائلی چون نقض حریم خصوصی و کرامت انسانی، سوگیریهای الگوریتمی، نبود شفافیت در فرآیند تصمیمگیری سامانههای هوشمند، و تهدید امنیت شغلی از مهمترین دغدغههای اخلاقی در این زمینهاند. بر اساس نتایج، تدوین چارچوبهای قانونی و اخلاقی روشن، ارتقای سواد رسانهای و دیجیتال در جامعه، و ایجاد نظام نظارتی دقیق بر عملکرد هوش مصنوعی میتواند به کاهش پیامدهای منفی آن کمک کند. همچنین، بهکارگیری اصول اخلاقی اسلامی در طراحی و استفاده از سامانههای هوشمند، زمینهساز تقویت عدالت، مسئولیتپذیری و صیانت از ارزشهای انسانی در فضای دیجیتال است. در مجموع، پژوهش حاضر تأکید دارد که توسعه پایدار فناوری هوش مصنوعی بدون توجه به اصول اخلاقی و فرهنگی، ممکن نیست و تلفیق دانش فنی با ارزشهای انسانی میتواند راهی مطمئن برای بهرهمندی سالم از این فناوری نوظهور باشد.
The rapid advancement of Artificial Intelligence (AI)-based technologies in cyberspace has introduced new dimensions of ethical challenges for contemporary societies. This study aims to identify and analyze these challenges and to propose appropriate strategies for their governance and management by examining both the theoretical and practical dimensions of AI ethics. The research adopts a descriptive–analytical approach based on documentary sources and a comprehensive review of previous studies. The findings indicate that violations of privacy and human dignity, algorithmic bias, the lack of transparency in the decision-making processes of intelligent systems, and threats to employment security constitute the most significant ethical concerns associated with AI technologies. The results further suggest that developing clear legal and ethical frameworks, enhancing media and digital literacy across society, and establishing effective oversight mechanisms for AI systems can substantially mitigate their adverse consequences. Furthermore, integrating Islamic ethical principles into the design and application of intelligent systems can promote justice, accountability, and the protection of human values in the digital environment. Overall, this study emphasizes that the sustainable development of AI technologies is unattainable without adherence to ethical and cultural principles. Integrating technological innovation with human values provides a reliable pathway for the responsible and beneficial use of this emerging technology.
الف- منابع فارسی
ابراهیمی, شهرام. (1401). پیشگیری از تکرار جرم از طریق هوش مصنوعی؛ مقتضیات و محدودیتها. آموزههای حقوق کیفری , 19(23), 33-54 doi: 10.30513/cld.2023.4345.1701
ابوذری, مهرنوش . (1401). تأثیر هوش مصنوعی در کیفیت تحقیقات جنایی. حقوق فناوری های نوین, 3(6), 1-13. doi: 10.22133/mtlj.2022.351173.1106
انصاری، باقر، عطار، شیما، صالحی، امیرحسین (1400) حقوق دادهها و هوش مصنوعی، مفاهیم و چالشها، شرکت سهامی انتشار
آﻫﻨﮕﺮي، ﻓﺮﺷﺘﻪ (١٣٨٦) ﭘﻴﺸﻴﻨﻪ و ﺑﻨﻴﺎدﻫﺎي اﺧﻼق در اﻳﺮان و ﺟﻬﺎن، ﻓﺼﻠﻨﺎﻣه اﺧﻼق در ﻋﻠﻮم و ﻓﻨﺎوري، شماره 3
تقی زاده, مسلم و خردمندنیا, سهیلا . (1403). هوش مصنوعی مولد؛ چالش ها و الزامات توسعه و پیاده سازی. (19879). ماهنامه گزارش های کارشناسی مرکز پژوهش های مجلس شورای اسلامی, 32(4), 19879
doi: 10.22034/report.2024.17006.1841
ﭼﻨﺎري، ﻣﻬﻴﻦ؛ ﺷﺒﺴﺘﺎﻧﻲ، اعظم (١٤٠٠) ﭘﻴﺶﺑﻴﻨﻲ ﻣﻴﺰان آﺷﻨﺎﻳﻲ ﺑﺎ اﺧﻼق در ﻓﻀﺎي ﻣﺠﺎزي ﺑﺎ اﺳﺘﻔﺎده ازﺳﻮاد رﺳﺎﻧﻪاي و شایستگیهای ﻓﻨﺎوراﻧﻪ، اﺧﻼق در ﻋﻠﻮم و ﻓﻨﺎوري، دوره ١٦، شماره 1
ربیعیزاده، اﺣﻤﺪ (١٤٠٠) ﻛﺎرﺑﺮد ﻫﻮش ﻣﺼﻨﻮﻋﻲ در پژوهشهای ﻋﻠﻮم اﺳﻼﻣﻲ، ره آورد ﻧﻮر، دوره٢٠، شماره 74
رجبیان ده زیره, مریم . (1403). شناسایی چالشها و قابلیتهای هوش مصنوعی در آموزش و یادگیری با ارائه راهکارها. فناوری آموزش, 18(4), 921-950. doi: 10.22061/tej.2024.10777.3058
رحمتی، فاطمه، مشایخی، جنت. (1403) ملاحظات اخلاقی استفاده از هوش مصنوعی در نظام سلامت. پایش. شماره 23
رحیمی اقدم، صمد؛ صالحپور، پدرام؛ نامور، رقیه (1403) چالشهای اخلاقی اتخاذ هوش مصنوعی در مدیریت منابع انسانی. اﺧﻼق در ﻋﻠﻮم و ﻓﻨﺎوري، دوره ۱۹، شماره ۴. http://dx.doi.org/10.22034/ethicsjournal.19.4.18
رﻣﻀﺎﻧﻲ، ﻣﺠﻴﺪ؛ ﻓﻴﻀﻲ درﺧﺸﻲ، محمدرضا (١٣٩٢) اﺧﻼق ﻣﺎﺷﻴﻦ، چالشها و روﻳﻜﺮدﻫﺎي ﻣﺴﺎﺋﻞ اﺧﻼﻗﻲ در ﻫﻮش ﻣﺼﻨﻮﻋﻲ و اﺑﺮﻫﻮش، اﺧﻼق در ﻋﻠﻮم و ﻓﻨﺎوري، دوره ٨، شماره 4. https://dor.isc.ac/dor/20.1001.1.22517634.1392.8.4.4.7
شریعتی, فهیمه و اکبرزاده توتونچی, محمدرضا . (1401). مقایسه ماهوی هوش انسانی با هوش مصنوعی از منظر فلسفه اسلامی با تاکید بر حکمت متعالیه ملاصدرا، راهگشایی در فهم جایگاه عقول برتر. حکمت معاصر, 13(2), 89-117.
doi: 10.30465/cw.2023.32287.1743
صالح، اﺑﻮذر، رﺟﺒﻲ، محمود (١٣٩٧) ﺑﺮرﺳﻲ ﺗﻮان رﻗﺎﺑﺖ ﻫﻮش ﻣﺼﻨﻮﻋﻲ ﺑﺎ ذﻫﻦ اﻧﺴﺎن از ﻣﻨﻈﺮ ﻗﺮآن، ﻗﺮآنﺷﻨﺎﺧﺖ، دوره ١١، شماره 2
شقایق صراف زاده، احسان ابوطالب، (1402). اهمیت اخلاق در استفاده از هوش مصنوعی در آموزش پزشکی، نشریه پژوهش در آموزش علوم پزشکی، 15(2)، 1-4. magiran.com/p2642403
عاشوری کیسمی, محمد علی . (1403). طرح و بررسی برخی از مسائلِ اخلاقیِ هوش مصنوعی در هنر. متافیزیک, 16(37), 93-110. doi: 10.22108/mph.2024.138105.1488
عباسی، محمود و تیموری، مهرداد . (1403). چالشهای اخلاق رقومی هوش مصنوعی و امکانسنجی بیمه مسئولیت برای سامانه مبتنی بر هوش مصنوعی. نشریه علمی «دولت و حقوق» , 5(1), 31-44.
عظیمی، محمدحسن. اسماعیلی، سمیرا (14۰۰) شناسایی مؤلفههای هوش مصنوعی در پایگاههای اطلاعاتی ایرانی. مجله دانش شناسی، دوره 14، شماره ۵4
کلاته آقامحمدی, آمنه . (1402). چالشهای اخلاقی هوشمصنوعی در رسانههای نوین و راهکارهای مواجهه با آن .مطالعات دینی رسانه, 5(20), 52-87. ، doi: 10.22034/jmrs.2024.205457
گشمرد، رقیه (1403) چالشهای اخلاقی کاربرد هوش مصنوعی در پزشکی. فصلنامه علمی تخصصی پژوهشهای نوین در روانشناسی، دوره 5، شماره 3
مهدیانی، ﻣﺤﻤﺪرﺿﺎ (١٤٠٠) ﺟﺎﻳﮕﺎه اﺧﻼق در ﻓﻀﺎي ﻣﺠﺎزي، ﭘﮋوﻫﺶ ﻣﻄﺎﻟﻌﺎت ﻋﻠﻮم اﺳﻼﻣﻲ، دوره سوم. شماره 30
ب: منابع انگلیسی
Belk, R (2020). Ethical Issues in Service Robotics and Art ficial Intelligence. The Service Industries Journal.
Buttarelli, Giovanni (2018). ICDPPC 2018 Debating Ethics: Dignity and Respect in a Data Driven Life. Choose Humanity: Putting Dignity Back into Digital - Opening Speech of Public Session
Kaplan A. Haenlein M (2019) Siri, Siri, in my hand: who's the fairest in the land? On the interpretations, illustrations and implications of artificial intelligence. Bus Horiz 62:15-25
Müller, V.C. (2021). Ethics of Art ficial Intelligence and Robotics. The Stanford Encyclopedia of Philosophy (Summer 2021 Edition).
Osoba, OA. & Welser, W. (2017) An Intelligence in Our Image: The Risks of Bias and Errors in Artificial Intelligence RAND Corporation. Retrieved from https:٫٫www.rand.org٫pubs٫research_reports٫RR1744.
Wang, W., & Siau, K. (2018). Ethical and Moral Issues with Al: A Case Study on Healthcare Robots. Twenty-fourth Americas Conference on Information Systems, Retrieved from https:٫٫www.researchgate, net٫publication
Webb, Helena; William Housley (2021) Forecasting the governance of harn ful social media communications: findings from the digital wildfire policy Delphi. (2020) Policing and Society Journal articl.
Anderson, Michael; Anderson, Susan Leigh, eds. (July 2011). Machine Ethics. Cambridge University Press. ISBN 978-0-521-11235-2.
Anderson, M.; Anderson, S.L. (July 2006). Guest Editors' Introduction: Machine Ethics. IEEE Intelligent Systems. 21 (4): 10–11. doi:10.1109/mis.2006.70. S2CID 9570832.
Winfield, A. F.; Michael, K.; Pitt, J.; Evers, V. (March 2019). Machine Ethics: The Design and Governance of Ethical AI and Autonomous Systems [Scanning the Issue] . Proceedings of the IEEE. 107 (3): 509–517. doi:10.1109/JPROC.2019.2900622. ISSN 1558-2256. S2CID 77393713..
Sauer, Megan (2022-04-08). Elon Musk says humans could eventually download their brains into robots — and Grimes thinks Jeff Bezos would do it. CNBC.
Bostrom, Nick; Yudkowsky, Eliezer (2011). The Ethics of Artificial Intelligence (PDF). Cambridge Handbook of Artificial Intelligence. Cambridge Press. Archived (PDF) from the original on 2016-03-04. Retrieved 2011-06-22.
Allahverdi, Novruz (2002). Uzman Sistemler: Bir Yapay Zekâ Uygulaması. İstanbul: Atlas Yay١nlar١.
Asimov, Isaac (2006). Ben, Robot. (Çev. Ekin Odabaş) , İstanbul: İthaki Yay١nlar١.
Çelebi, Ȫmer, Faruk (2017). Yapay Zekâ ve Etik’. İstanbulMedeniyet Üniversitesi Sosyal Bilimler Enstitüsü, s. 1-20.
Platon (2013). Menon. (Çev. Furkan Akderin), İstanbul: Say Yay١nlar١.
Uyar, Tevfik (2017). Ya Yapay Ahlâk. İnsanlaşan Makineler ve Yapay Zekâ içinde, haz. Mehmet Karaca, Say75.18-21 İstanbul: İstanbul Teknik Üniversitesi Vakf١ Yay١nlar١.
Ebrahimi, Shahram, (1401) Prevention of recidivism through artificial intelligence; requirements and limitations, Criminal Law Quarterly, No. 23 doi: 10.30513/cld.2023.4345.1701 [In Prsian]
Abuzari, Mehrnoush, (1400) The impact of artificial intelligence on the quality of criminal investigations, New Technologies Law Quarterly, No. 6. . doi: 10.22133/mtlj.2022.351173.1106 [In Prsian]
Ansari, Baqer, Attar, Shima, Salehi, Amir Hossein (1400) Data Rights and Artificial Intelligence, Concepts and Challenges, Publishing Joint Stock Company [In Prsian]
Ahangari, Fereshta (2007) Background and Foundations of Ethics in Iran and the World, Ethics in Science and Technology, No. 3 [In Prsian]
Taghizadeh, Muslim; Kheradmandnia, Soheila (1403). Generative Artificial Intelligence; Challenges and Requirements for Development and Implementation. Monthly Journal of Expert Reports of the Research Center of the Islamic Consultative Assembly, 32(4), 1987 doi: 10.22034/report.2024.17006.1841[In Prsian]
Chenari, Mahin; Shabestani, Azam (1400) Predicting the level of familiarity with ethics in virtual space using media literacy and technological competencies Ethics in Science and Technology, 2016, No. 1 [In Prsian]
Rabieizadeh, Ahmad (1400) Application of Artificial Intelligence in Islamic Sciences Research, Rahavard Noor, Volume 20, No. 74 [In Prsian]
Rajabian Dehzireh, Maryam (2013) Identifying the challenges and capabilities of artificial intelligence in teaching and learning by providing solutions. Department of Educational Technology, Faculty of Psychology and Educational Sciences, Allameh Tabatabaei University, Tehran, Iran doi: 10.22061/tej.2024.10777.3058 [In Prsian]
Rahmati, Fatima, Mashayekhi, Jannat. (1403) Ethical Considerations of Using Artificial Intelligence in the Health System. Monitoring. Issue 23Rahmati, Fatima, Mashayekhi, Jannat. (1403) Ethical Considerations of Using Artificial Intelligence in the Health System. Monitoring. No.23 [In Prsian]
Rahimi Aghdam, Samad; Salehpour, Pedram; Namwar, Roghieh (2014) Ethical Challenges of Adopting Artificial Intelligence in Human Resource Management. Department of Management, Faculty of Economics and Management, University of Tabriz, Tabriz, Iran. [In Prsian]
Ramadani, Majid; Fayzi Darakhshi, Mohammad Reza (2013) Machine Ethics, Challenges and Approaches to Ethical Issues in Artificial Intelligence and Superintelligence, Ethics in Science and Technology, Year 8, N0. 4 [In Prsian]
Shariati, Fahimeh; Mohammadreza, Akbarzadeh (1401), Comparing the Essence of Human Intelligence with Artificial Intelligence from the Perspective of Islamic Philosophy, Contemporary Wisdom, Volume 13, No. 2 doi: 10.30465/cw.2023.32287.1743 [In Prsian]
Saleh, Abuzar, Rajabi, Mahmoud (2018) Investigating the Competitiveness of Artificial Intelligence with the Human Mind from the Perspective of the Quran, Quran Studies, Volume 11, No. 2 [In Prsian]
Sarafzadeh, Shaghayegh, Abutaleb, Ehsan (1402) The Importance of Ethics in the Use of Artificial Intelligence in Medical Education. Medical Education Research Center, Medical Education Studies and Development Center, Guilan University of Medical Sciences, Rasht [In Prsian]
Ashuri Qaismi, Mohammad Ali. (1403). Design and examination of some ethical issues of artificial intelligence in art. Metaphysics, 16(37), 93 doi: 10.22108/mph.2024.138105.1488 [In Prsian]
Abbasi, Mahmoud and Teymouri, Mehrdad. (1403). Challenges of digital ethics of artificial intelligence and feasibility of liability insurance for artificial intelligence-based systems. Scientific Journal of "Government and Law", 5(1), 31-44. [In Prsian]
Azimi, Mohammad Hassan. Esmaili, Samira (2011) Identifying Artificial Intelligence Components in Iranian Databases. Journal of Knowledge, Volume 14, No. 54 [In Prsian]
Kalateh Aghamohammadi, Ameneh (1402). Ethical challenges of artificial intelligence in new media and solutions to face them. Religious Studies of Media, 5(20), 52-87. doi: 10.22034/jmrs.2024.205457 [In Prsian]
Gashmard, Roqiyeh (1403) Gashmard, Roqiyeh (1403) Ethical Challenges of the Application of Artificial Intelligence in Medicine. Specialized Quarterly Scientific Journal of Modern Research in Psychology Ethical Challenges of the Application of Artificial Intelligence in Medicine. Specialized Quarterly Scientific Journal of Modern Research in Psychology. [In Prsian]
Mahdiani, Mohammad Reza (1400) The Place of Ethics in Virtual Space, Islamic Sciences Studies Research, Volume 3. No. 30 [In Prsian]